Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới 10/10/2025 được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) lựa chọn với chủ đề: Tiếp cận dịch vụ sức khỏe tâm thần trong thảm họa và tình huống khẩn cấp.

Thông điệp này không chỉ nhấn mạnh tầm quan trọng của chăm sóc tâm lý trong khủng hoảng, mà còn là lời nhắc nhở: tái thiết vật chất là cần thiết, nhưng tái thiết sự bình an trong tâm trí con người cũng cấp bách không kém.

I. Sau thảm họa, nỗi đau không chỉ nằm ở vật chất đã mất

Mỗi năm, hàng triệu người trên thế giới phải đối diện với các tình huống khẩn cấp như thiên tai, chiến tranh, xung đột vũ trang, dịch bệnh hay di cư cưỡng bức. Những biến cố này không chỉ làm gián đoạn cuộc sống thường nhật, mà còn để lại hậu quả sâu sắc đối với sức khỏe tinh thần của người sống sót.

Theo các báo cáo quốc tế, năm 2020 có khoảng 100 triệu người bị ảnh hưởng bởi các sự kiện thiên tai. Trong số đó, gần một phần ba có nguy cơ gặp phải những vấn đề sức khỏe tâm thần ở các mức độ khác nhau.

Không phải ai cũng phát triển thành rối loạn tâm thần. Phần lớn người trải qua thảm họa sẽ xuất hiện các phản ứng tâm lý như:

• Căng thẳng kéo dài
• Lo âu, bất an
• Rối loạn giấc ngủ
• Cảm giác mất an toàn, mất phương hướng

Tuy nhiên, một tỷ lệ không nhỏ có thể tiến triển thành các rối loạn nghiêm trọng hơn như trầm cảm hoặc rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD).

Theo ước tính của WHO, cứ 5 người sống trong vùng thảm họa thì có ít nhất 1 người gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần. Ở những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề bởi chiến tranh hoặc thiên tai lớn, tỷ lệ PTSD có thể dao động từ 15–20%.

Nhiều người sống sót sau động đất, lũ lụt hay chiến tranh chia sẻ rằng họ không còn cảm thấy thế giới là nơi an toàn. Những cơn ác mộng tái diễn, chỉ một âm thanh bất ngờ cũng khiến họ giật mình, hoảng loạn. Cảm giác “nguy hiểm có thể quay lại bất cứ lúc nào” trở thành trạng thái thường trực.

Đặc biệt, những nhóm dễ bị tổn thương chịu ảnh hưởng nặng nề hơn cả, bao gồm:

• Trẻ em: khó diễn đạt cảm xúc, dễ biểu hiện bằng hành vi bất thường, sợ hãi kéo dài, ác mộng
• Phụ nữ: dễ chịu tổn thương tâm lý khi mất đi sự an toàn và hệ thống nâng đỡ
• Người cao tuổi: dễ rơi vào cô đơn, suy sụp khi mất điểm tựa quen thuộc
• Người đã có vấn đề tâm lý từ trước: nguy cơ tái phát hoặc nặng lên rất cao

Nếu ví thảm họa như một cơn bão phá hủy mái nhà, thì khủng hoảng tâm lý chính là “cơn bão thứ hai” – âm thầm, kéo dài và đôi khi nguy hiểm hơn rất nhiều.

Ông Tsuyoshi Akiyama – Chủ tịch Liên đoàn Sức khỏe Tâm thần Thế giới chia sẻ rằng: “Nếu các thảm họa và tình trạng khẩn cấp xảy ra rộng khắp đến vậy, thì chắc chắn những hiện tượng này có gốc rễ sâu xa trong bản chất của con người. Để đối phó với những tác động bất lợi từ bản chất ấy, chúng ta cần khơi dậy và huy động những phẩm chất nền tảng khác của con người – đó là khả năng nâng đỡ, chữa lành và chăm sóc lẫn nhau.”

II. Vì sao tâm trí con người dễ bị tổn thương sau thảm họa?

Ở góc nhìn tâm lý, khi con người đối mặt với nguy hiểm nghiêm trọng, cơ thể sẽ tự động kích hoạt cơ chế sinh tồn “chiến đấu – bỏ chạy – đóng băng” (fight – flight – freeze). Đây là phản xạ tự nhiên giúp con người tăng cơ hội sống sót.

Giai đoạn 1: Bộ não kích hoạt chế độ khẩn cấp

Khi thảm họa xảy ra, hạch hạnh nhân (amygdala) – trung tâm xử lý sợ hãi của não – phát tín hiệu báo động mạnh mẽ. Cơ thể lập tức:

• Tăng nhịp tim
• Tăng nhịp thở
• Căng cứng cơ bắp
• Tiết ra các hormone stress như adrenaline và cortisol

Ở thời điểm này, não bộ ưu tiên duy nhất một mục tiêu: sống sót.

Giai đoạn 2: Khi nguy hiểm đã qua nhưng não chưa “tắt báo động”

Trong điều kiện bình thường, sau khi mối đe dọa kết thúc, hệ thần kinh sẽ dần trở lại trạng thái cân bằng. Tuy nhiên, với những người phải chứng kiến mất mát quá lớn hoặc sợ hãi tột độ, cơ chế này có thể bị rối loạn.

Giống như một chiếc chuông báo cháy bị kẹt, amygdala vẫn tiếp tục gửi tín hiệu nguy hiểm dù thực tế đã an toàn. Hệ quả là người đó:

• Dễ giật mình, hoảng sợ
• Mất ngủ, khó thư giãn
• Luôn trong trạng thái cảnh giác cao độ
• Tránh né những thứ gợi nhớ đến thảm họa

Giai đoạn 3: Não bộ “mắc kẹt” trong ký ức sang chấn

Sự gia tăng kéo dài của hormone stress ảnh hưởng trực tiếp đến hồi hải mã (hippocampus) – vùng não chịu trách nhiệm lưu trữ ký ức. Những ký ức đau thương vì thế được khắc sâu và tái hiện sống động như đang xảy ra.

Đồng thời, vỏ não trước trán (prefrontal cortex) – nơi giúp con người suy nghĩ lý trí và điều tiết cảm xúc – hoạt động kém hiệu quả hơn. Điều này khiến người trải qua sang chấn:

• Khó kiểm soát cảm xúc
• Dễ cáu giận hoặc hoảng loạn
• Khó tập trung, khó đưa ra quyết định

Nếu tình trạng này kéo dài, nguy cơ phát triển rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) là rất cao.

Không chỉ dừng lại ở tâm lý, stress kéo dài còn ảnh hưởng toàn diện đến cơ thể: mất ngủ, đau đầu, rối loạn tiêu hóa, suy giảm miễn dịch… Từ đó tác động đến khả năng lao động, học tập và hòa nhập xã hội.

Nói cách khác, thảm họa có thể kết thúc trong vài ngày, nhưng dư chấn tâm lý có thể kéo dài suốt nhiều năm.

III. Vì sao người gặp khủng hoảng tâm lý sau thảm họa khó tiếp cận hỗ trợ?

Dù vai trò của sức khỏe tâm thần ngày càng được thừa nhận, nhưng trong các tình huống khẩn cấp, việc tiếp cận dịch vụ hỗ trợ tâm lý vẫn đối diện rất nhiều rào cản.

Trước hết, ở nhiều cộng đồng, dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần vốn đã hạn chế về cả số lượng lẫn chất lượng. Khi thảm họa xảy ra, khó khăn càng chồng chất:

• Cơ sở y tế bị phá hủy
• Thiếu nhân lực chuyên môn
• Thuốc men và tài nguyên khan hiếm
• Nhu cầu hỗ trợ tăng đột biến

Bên cạnh đó, trong các chiến dịch cứu trợ, nhu cầu vật chất thường được ưu tiên trước như lương thực, nước uống, chỗ ở. Chăm sóc tâm lý dễ bị xem là “chưa cấp thiết”.

Một rào cản lớn khác là định kiến xã hội. Ở nhiều nền văn hóa, việc thừa nhận khó khăn tâm lý vẫn bị gắn với yếu đuối hoặc “có vấn đề”. Điều này khiến nhiều người âm thầm chịu đựng thay vì tìm kiếm sự giúp đỡ.

Hệ quả là hàng triệu người sống sót về thể chất, nhưng bị bỏ lại trong bóng tối tinh thần.

IV. Hướng tiếp cận toàn cầu: Hỗ trợ sức khỏe tâm thần và tâm lý xã hội (MHPSS)

Để giải quyết khoảng trống này, WHO và các tổ chức quốc tế đã thúc đẩy mô hình MHPSS – Mental Health and Psychosocial Support, tích hợp chăm sóc tâm lý ngay trong các hoạt động nhân đạo.

1. Tăng cường hỗ trợ cộng đồng và tự trợ giúp

Các nhóm chia sẻ, hoạt động văn hóa – nghệ thuật – thể thao giúp người dân:

• Kết nối lại với nhau
• Phục hồi cảm giác an toàn và “bình thường”
• Giảm cô lập xã hội

2. Sơ cứu tâm lý (Psychological First Aid – PFA)

PFA là tập hợp các kỹ năng cơ bản như:

• Lắng nghe không phán xét
• Trấn an người hoảng loạn
• Hướng dẫn các bước tự chăm sóc ban đầu
• Kết nối người cần giúp đỡ với dịch vụ chuyên môn

Giống như sơ cứu thể chất, sơ cứu tâm lý cần được thực hiện sớm để giảm nguy cơ tổn thương lâu dài.

3. Lồng ghép dịch vụ chuyên môn

Các chương trình can thiệp theo hướng dẫn mhGAP-HIG của WHO giúp triển khai:

• Trị liệu tâm lý phù hợp
• Hỗ trợ thuốc men khi cần thiết
• Kết nối dài hạn với dịch vụ y tế – tâm lý

Tại Việt Nam, Trung tâm Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam đang từng bước đóng góp vào nỗ lực này thông qua các hoạt động gỡ rối tâm lý chuyên sâu, không dùng thuốc, không can thiệp cơ thể, tôn trọng tính cá nhân hóa và đạo đức nghề tâm lý. Đồng thời, NHC chú trọng các chương trình hỗ trợ cộng đồng nhằm giúp người dân tìm lại sự cân bằng nội tâm sau khủng hoảng.

4. Bảo vệ nhóm dễ tổn thương

Trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, phụ nữ và người có rối loạn tâm thần nặng cần được ưu tiên tiếp cận dịch vụ phù hợp và an toàn. Điều cốt lõi là: chăm sóc sức khỏe tâm thần phải được xem là một phần không thể tách rời của cứu trợ khẩn cấp, chứ không phải một dịch vụ xa xỉ.

V. Phục hồi sau thảm họa: đầu tư cho tương lai bền vững

Thực tế cho thấy, những quốc gia đầu tư nghiêm túc vào chăm sóc sức khỏe tâm thần sau khủng hoảng có tốc độ phục hồi xã hội – kinh tế nhanh và bền vững hơn.

Sau động đất Haiti năm 2010, hệ thống chăm sóc tâm thần được cải thiện nhờ các dự án đào tạo chuyên gia và lồng ghép dịch vụ vào y tế cơ sở. Sau sóng thần 2004, Sri Lanka mở rộng mạng lưới chăm sóc tâm thần trên toàn quốc. Tây Phi cũng triển khai nhiều chương trình hỗ trợ tâm lý cộng đồng sau dịch Ebola.

Như WHO đã nhiều lần nhấn mạnh:

Không có sức khỏe toàn diện nếu thiếu sức khỏe tâm thần.

Lời kết: Tái thiết không chỉ bằng gạch đá, mà bằng sự thấu hiểu

Một mái nhà có thể dựng lại trong vài tháng. Nhưng một tâm hồn tổn thương có thể cần nhiều năm để hồi phục. Nếu xã hội chỉ tập trung vào những mất mát hữu hình mà quên đi nỗi đau tinh thần, quá trình phục hồi sẽ luôn dang dở.

Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới 10/10/2025 là lời kêu gọi mạnh mẽ:

• Đưa chăm sóc tâm thần vào tuyến đầu của cứu trợ khẩn cấp
• Xóa bỏ định kiến để người cần giúp đỡ không còn phải im lặng
• Biến sự quan tâm nhất thời thành hành động dài hạn

Trung tâm Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam luôn sẵn sàng đồng hành cùng cộng đồng trong việc tháo gỡ khủng hoảng tâm lý, vượt qua sang chấn và từng bước xây dựng một cuộc sống khỏe mạnh, bình an từ bên trong.

Nếu bạn hoặc người thân cần sự hỗ trợ của Chuyên gia Tâm lý, vui lòng liên hệ Hotline: 096 589 8008 hoặc đặt lịch hẹn tại đây.

Có thể bạn quan tâm: